In havenomgevingen draait alles om snelheid, volume en continuïteit. Maar tussen het laden en lossen van silo’s, het transporteren van poeders of stoffige producten en het laden van schepen schuilt een vaak onderschat gevaar, stofexplosies. In deze context is het correct toepassen van de ATEX-richtlijnen geen administratieve verplichting, maar een cruciale veiligheidsmaatregel.
Bij de overslag van droge bulkgoederen zoals graan, suiker en houtpellets ontstaat onvermijdelijk stof. Dit stof kan zich ophopen in gesloten ruimtes, maar ook in open installaties zoals transportbanden, trechters of laadarmen. Wanneer deze stofwolk zich in de juiste verhouding vermengt met lucht, ontstaat een explosieve atmosfeer. Deze komt eenvoudig tot ontbranding door een vonk, wrijvingswarmte of een elektrostatische ontlading. En dat ontbrandingsrisico is extra groot bij bulkoverslagen, waar vaak gebruik wordt gemaakt van installaties die berucht zijn vanwege hun risico op het veroorzaken van een stofexplosie: denk aan emmer-elevatoren, filters en silo’s. Wat het risico op een stofexplosie nog verder vergroot is ondermaats onderhoud, zeker in havengebieden een aandachtspunt.
Er zijn meer risicofactoren als het gaat om de haven op- en overslag; denk aan de inzet van zware machines. Wanneer een wiellader zich in een berg product boort, zijn flinke stofwolken – dé voedingsbodem voor een explosie – het logische resultaat. Een niet te onderschatten risicofactor ten aanzien van stofexplosies zijn ook de medewerkers van bedrijven die actief zijn in havengebieden. Zij beschikken vaak over onvoldoende kennis over de specifieke explosierisico’s van bepaalde producten. Dat risico wordt nog groter wanneer binnen het bedrijf een cultuur heerst die een gedegen veiligheidsbeleid in de weg staat.
ATEX-zonering in een veranderlijke omgeving
Een van de grootste uitdagingen in havenomgevingen is het correct bepalen van ATEX-zones. Overslagpunten zijn vaak tijdelijk, mobiel en/of onderhevig aan weersinvloeden. Toch is het essentieel om deze zones te identificeren en te documenteren, zodat installaties en personeel hierop afgestemd kunnen worden. Belangrijk is naast het creëren van tijdelijke ATEX-zones rond mobiele transportbanden en losinstallaties, oog te hebben voor windrichting, luchtvochtigheid en productvochtigheid. Zij beïnvloeden de stofverspreiding. Verder moet de zone-indeling regelmatig worden herzien bij proces- of productwijzigingen.
Scheepvaart: geen ATEX-verplichting, geen vrijbrief
Scheepvaarttechnische installaties zijn wettelijk uitgesloten van de ATEX-richtlijnen (Richtlijn 2014/34/EU en 1999/92/EG). Dit betekent nadrukkelijk niet dat dat explosieveiligheid aan boord of in laadruimen mag worden genegeerd. De afwezigheid van ATEX-verplichting ontslaat een organisatie niet van haar zorgplicht en verantwoordelijkheid om risico’s op explosieve atmosferen te beheersen. In de praktijk gelden dan ook vaak andere normen ten aanzien van explosieveiligheid, zoals IMO-richtlijnen of interne veiligheidsprocedures. Desondanks blijft het essentieel om:
• explosierisico’s correct in te schatten,
• preventieve maatregelen te treffen en
• medewerkers bewust te maken van de gevaren.
Technische maatregelen: van bron tot barrière
Explosieveiligheid begint bij bronbeheersing. Stofafzuiging, ook wel lokale ventilatie genoemd, beperkt de vorming van stofwolken. In de praktijk is afzuiging niet altijd een optie. Zo kunnen grote loskades onmogelijk worden voorzien van stofextractie. Dit vereist dus een totaal andere aanpak dan men tot nu toe gewend was. Explosiebeveiliging – denk aan (vlamdovende) drukontlastingpanelen, onderdrukkingssystemen en isolatiekleppen – beschermt installaties tegen escalatie. Detectiesystemen signaleren vroegtijdig afwijkingen. Verder vormen vonken- en CO-detectie een sterke toegevoegde waarde als preventiemaatregel tegen explosies.
Mensen maken het verschil
Techniek alleen volstaat niet. Essentieel is dat medewerkers weten waar ATEX-zones zich bevinden, herkennen wanneer stofconcentraties gevaarlijk worden, correct handelen bij incidenten of afwijkingen en het nut en de noodzaak begrijpen van correcte housekeeping. Opleiding, werkvergunningen en visuele communicatie zoals signalisatie zijn hierbij cruciaal.
De haven is geen typische industriële omgeving. Dat maakt explosieveiligheid des te belangrijker. Door ATEX-risico’s integraal mee te nemen in het ontwerp, de operatie en het onderhoud van overslaginstallaties, kunnen incidenten voorkomen worden. Want van silo tot schip (en omgekeerd) geldt: veiligheid is geen toeval, maar een keuze.
Lees meer over ISMA.
